Która płyta Toma Waitsa jest najlepsza? Przegląd twórczości

Nie ma jednej obiektywnie najlepszej płyty Toma Waitsa. Jeśli jednak szukasz albumu na początek, wybierz Rain Dogs – łączy barową melancholię wczesnego Waitsa z teatralnym, eksperymentalnym brzmieniem jego późniejszej twórczości.

Dlaczego wybór najlepszej płyty Toma Waitsa jest trudny?

Tom Waits w ciągu kilku lat zmienił się z szorstkiego romantyka przy fortepianie w artystę, który traktował studio jak warsztat rzeźbiarza dźwięku. Jego pierwsze albumy wyrastają z jazzu, bluesa, folku i nocnego życia amerykańskich barów. Późniejsze przypominają raczej teatr, kabaret, film noir i miejski etno-rock przepuszczone przez zdezelowane instrumenty.

Dlatego odpowiedź na pytanie „tom waits najlepsza płyta” zależy od tego, czego oczekujesz od muzyki. Jeżeli szukasz melodii, opowieści i melancholii, możesz najlepiej poczuć się przy Small Change. Jeśli interesuje cię przełom i dźwiękowy kubizm, zacznij od Swordfishtrombones albo Rain Dogs. A gdy chcesz sprawdzić granice jego wyobraźni, wybierz Bone Machine.

Dwie epoki twórczości Toma Waitsa

Najłatwiej poruszać się po tej dyskografii, rozróżniając okres związany z Asylum Records i późniejszą erę Island Records. Nie jest to podział absolutny, bo zmiana zaczęła się jeszcze przed przejściem do nowej wytwórni, ale dobrze pokazuje skalę metamorfozy artysty.

Era Asylum obejmuje przede wszystkim lata 70. i początek następnej dekady. Waits występuje tu jako nocny kronikarz, pianista z zadymionego klubu i narrator historii o samotności, alkoholu, rozstaniach oraz ludziach żyjących na marginesie. Najważniejsze cechy tego okresu to:

• Instrumentarium – fortepian, gitara, sekcja rytmiczna, saksofon i jazzowe aranżacje.
• Tematyka tekstów – nocne bary, podróże, miłość, przegrane relacje i bohaterowie z połamanymi życiorysami.
• Nastrój – melancholia, ironia i romantyzm podszyty zmęczeniem.

Do tej fazy należą między innymi Closing Time, The Heart of Saturday Night, Nighthawks at the Diner, Small Change, Foreign Affairs, Blue Valentine i Heartattack and Vine. Nie są one jednak identyczne. W Heartattack and Vine słychać już cięższe gitary i brudniejszy rytm, który zapowiada późniejszy przełom.

Era Island zaczyna się od Swordfishtrombones. Fortepian i tradycyjna balladowa forma ustępują miejsca nietypowym perkusjonaliom, harmonium, marimbie, rogom i instrumentom brzmiącym tak, jakby znaleziono je na złomowisku. Teksty stają się bardziej surrealistyczne, a głos Waitsa przestaje być wyłącznie nośnikiem melodii – staje się jednym z instrumentów.

W tym okresie:

• Brzmienie opiera się na kontrastach, szorstkich fakturach i nieoczywistych rytmach.
• Forma zbliża się do teatru, kabaretu, słuchowiska i muzyki filmowej.
• Bohaterowie są jeszcze bardziej osobliwi, a ich historie przypominają krótkie sceny z nieistniejących filmów.
• Melodia nie znika, ale zostaje ukryta pod warstwą hałasu, deformacji i rytmicznych przesunięć.

Najpełniej słychać to na trylogii Swordfishtrombones, Rain Dogs i Frank’s Wild Years, a także na surowym Bone Machine. Późniejsze projekty teatralne, takie jak The Black Rider, wymagają już innego nastawienia niż typowy album piosenkowy.

Którą płytę Toma Waitsa wybrać?

Poniższe zestawienie nie jest rankingiem jakości. To mapa wyboru, która pokazuje, od którego albumu warto zacząć w zależności od własnego gustu.

Rain Dogs – najlepsza płyta na początek

Rain Dogs jest najbezpieczniejszą rekomendacją nie dlatego, że wygrywa hipotetyczny ranking, lecz dlatego, że pokazuje niemal wszystkie najważniejsze twarze Waitsa. Są tu piosenki taneczne, pijackie, pirackie, country, kabaretowe i przejmująco liryczne. Każda ma własny charakter, ale całość nie rozpada się na przypadkowy zestaw pomysłów.

Ważne są także teksty. Waits tworzy galerię wykolejeńców, marynarzy, włóczęgów i ludzi, którzy zgubili drogę do domu. Utwory takie jak „Jockey Full of Bourbon”, „Downtown Train”, „Time” czy „Tango Till They’re Sore” pokazują, że eksperyment nie musi oznaczać rezygnacji z piosenkowej siły.

Album łączy oba główne nurty jego twórczości. Ma jeszcze romantyczną czułość wcześniejszych płyt, ale sposób aranżowania dźwięków należy już do nowego Waitsa. To właśnie dlatego Rain Dogs może zainteresować zarówno osobę przyzwyczajoną do klasycznych ballad, jak i słuchacza szukającego muzyki osobnej, trudnej do przypisania do jednego gatunku.

Small Change – dla miłośników wczesnego Waitsa

Jeśli najbardziej pociąga cię Tom Waits siedzący przy pianinie w pustym barze, Small Change będzie trafniejszym wyborem niż późniejsze albumy. To jedna z najważniejszych płyt okresu Asylum, z charakterystyczną mieszanką jazzu, bluesa, ironii i melancholii.

„The Piano Has Been Drinking” dobrze pokazuje jego ówczesną metodę. Humor nie rozładowuje tu smutku, lecz go pogłębia. Waits opowiada o świecie lekko pijanym, absurdalnym i zmęczonym, ale wciąż zdolnym do czułości. Ten album może spodobać się osobom, które cenią narracyjne piosenki bardziej niż eksperymentalną produkcję.

Swordfishtrombones – moment przełomu

Swordfishtrombones to płyta dla słuchacza, który chce zrozumieć, skąd wzięła się późniejsza legenda Waitsa. Wydany przez Island Records album odrzuca wiele rozwiązań znanych z wcześniejszej twórczości. Zamiast wygładzonego akompaniamentu pojawiają się niskie rogi, nietypowe perkusjonalia, harmonium i aranżacje przypominające pejzaże dźwiękowe.

Nie jest to jednak zerwanie z przeszłością. „Soldier’s Things” pozostaje przejmującą balladą, „Johnsburg, Illinois” ma intymność listu miłosnego, a „In the Neighborhood” pokazuje, że Waits potrafił połączyć dziwność z wyraźnym refrenem. To album przełomowy, choć dla części nowych słuchaczy może być mniej natychmiastowo przystępny niż Rain Dogs.

Bone Machine – dla osób gotowych na surowość

Bone Machine wymaga większego przygotowania. To nie jest płyta, którą wybiera się dla gładkiego brzmienia. Rytm powstaje tu z uderzeń, trzasków i metalicznych odgłosów, a głos Waitsa bywa bardziej chrapliwym narzędziem niż tradycyjnym wokalem.

Mimo tej surowości album nie jest pozbawiony liryzmu. Tematy śmierci, starzenia się, wiary i samotności otrzymują formę krótkich, gęstych scen. Bone Machine zdobył nagrodę Grammy za najlepszy album alternatywny, lecz jego znaczenie nie wynika wyłącznie z wyróżnienia. To jeden z najpełniejszych przykładów sposobu, w jaki Waits „rzeźbił” muzykę z rytmu, głosu i znalezionych brzmień.

Kathleen Brennan, teatr i film – kto zmienił brzmienie Waitsa?

Metamorfozy Waitsa nie da się wyjaśnić wyłącznie jego indywidualnym talentem. Duże znaczenie miała Kathleen Brennan, jego żona i wieloletnia współpracowniczka. Współtworzyła teksty i uczestniczyła w rozwijaniu pomysłów, które pozwoliły artyście wyjść poza rolę barowego balladzisty.

Po spotkaniu z Brennan Waits zyskał większą swobodę w łączeniu elementów, które wcześniej wydawały się niepasujące: kabaretu, bluesa, muzyki teatralnej, hałasu, groteski i lirycznej piosenki. Jej wpływ szczególnie wyraźnie słychać na Rain Dogs, Bone Machine i Mule Variations.

Najważniejsza zmiana nie polegała na tym, że Waits zaczął brzmieć „dziwniej”. Zaczął traktować każdą piosenkę jak osobny świat, z własnym językiem, scenografią i zestawem dźwięków.

Istotny był także kontakt ze światem filmu i teatru. Jim Jarmusch wykorzystał muzykę Waitsa w swoich filmowych projektach i obsadził go w Poza prawem. Z kolei współpraca z Robertem Wilsonem doprowadziła do powstania The Black Rider, mrocznej i groteskowej opowieści o pakcie z diabłem, inspirowanej tradycją niemieckiego teatru muzycznego. Takie projekty wzmacniały teatralność późnych albumów, ale nie należy traktować ich jak zwykłych płyt studyjnych. Wymagają słuchania z uwagą skierowaną nie tylko na piosenkę, lecz także na postać, scenę i narrację.

Dla polskiego słuchacza interesującym punktem wejścia może być także album Kazika Piosenki Toma Waitsa. Nie zastępuje on oryginałów, ale pokazuje, jak teksty Waitsa mogą działać po polsku. To raczej przewodnik i interpretacja niż alternatywa dla jego własnych nagrań.

Od której płyty zacząć?

Jeśli nie znasz jeszcze twórczości Toma Waitsa, zacznij od Rain Dogs. Album jest wystarczająco różnorodny, by pokazać jego późniejsze eksperymenty, a zarazem zachowuje melodie, emocje i opowieści potrzebne do nawiązania kontaktu z jego muzyką.

Potem wybierz kierunek zgodny z własną reakcją. Gdy najbardziej zainteresuje cię nocna melancholia, sięgnij po Small Change. Jeśli przyciągnie cię deformacja dźwięku, przejdź do Swordfishtrombones i Bone Machine. W przypadku zainteresowania teatrem warto zostawić sobie Frank’s Wild Years oraz The Black Rider na osobną okazję.

Najlepsza płyta Toma Waitsa nie jest więc stałym punktem na szczycie dyskografii. Zależy od tego, czy w danym momencie szukasz melodii, opowieści, kabaretowego absurdu czy brzmienia przypominającego pracę w warsztacie pełnym metalu i drewna. Każdy z tych albumów otwiera inną drogę, a Rain Dogs jest po prostu najbardziej przekonującą bramą do wszystkich pozostałych.